Leestekens gebruiken – De kracht van leestekens (3-4)

Leestekens gebruikenStreepjes

Op een Belgische website las ik: ‘… ware het niet dat er ook nog het gedachtestreepje is, met spatie ervoor en spatie erna en dat heb ik al die jaren compleet fout gezet.’ Je hebt gedachtestreepjes en aandachtstreepjes. Bij allebei krijg je ervoor en erna een spatie. Ik zie in teksten nogal eens iets als:

Laat ik –voor ik het vergeet- mijn sleutels …

Wil je leestekens gebruiken zoals het hoort, dan staan hier twee dingen fout: a. twee spaties ontbreken en b. de schrijver maakte het tweede niet even lang als het eerste aandachtstreepje. Dat kun je doen door na het korte streepje en een spatie een letter te typen, een spatie, het overtollige te verwijderen en verder te typen. Omslachtig, maar het resultaat is niet storend.

Gedachtestreepjes schrijf je:

a. bij een onderbreking van de gedachtegang:

Geen idee waar ik – aha, daar ligt hij.

b. om een verrassende wending aan te geven:

Hij sloeg me – sorry zeggend, omdat hij mij niet moest hebben.

c. bij een opsomming, waar bolletjes overigens duidelijker zijn.

Op de vergadering van onze voetbalclub werden de volgende dingen voorgesteld…

Haakjes als leestekens gebruiken

Leestekens gebruikenHaakjes zien we in diverse soorten:

  • Ronde, ( ), met name gebruikt voor een verklaring of toevoeging, of voor de betekenis ‘of’, met van beide gevallen een voorbeeld, respectievelijk:

Ben Gidding (redacteur) wast dat tekstvarkentje.

Dat uitzendbureau vraagt buschauffeurs (m/v).

  • Rechte of teksthaakjes, [ ], zie je met name bij redactionele op- en aanmerkingen:
    [nadruk auteur].
  • Punt- of vishaakjes, < >, zie je in programmeertalen en HTML.

Schuine streep

  • De schuine streep naar voren (Engels: slash): hij/zij, man/vrouw, en/of, km/u;
  • De schuine streep naar achteren (Engels: backslash): F:Tekstbureau SuccestekstenBlog.

Punt(jes)

. en … (beletselteken). Misverstanden: schrijf je ‘Je kunt alle kleuren gebruiken: rood, geel, enz.’, dan krijgt zo’n zin niet een extra punt achter enz. (Wel: enz.?, enz.!) Schrijf je ‘Wat ik voor kleuren gebruiken zal, tja, rood, geel, eh …’, dan komt er geen punt achter de verlooppuntjes. Ik zie zelfs vaak zinnen die op een punt eindigen en dan nog een extra punt krijgen! Geen idee hoe men erbij komt. Vergelijkbaar met je auto parkeren met knipperlichten, terwijl geen rijschool je dat leert. Verder schrijven velen een spatie voor de punt aan het eind van de zin. Of ze vergeten de punt, ook een punt. Het heeft niets te maken met leestekens gebruiken volgens de officiële spelling. Je mág de punt vergeten:

  • na een kop (zie de koppen in mijn blogs),
  • bij emoticons,
  • bij datumaanduiding in een brief (Arnhem, 17 maart 2015),
  • bij adressering (De heer B. Gidding).

Bij … krijg je ervoor en erna een spatie:

Als je het mij vraagt … tja … ik weet het niet.

Behalve als je een zin afbreekt, of als iemand je in de rede valt, dan valt er een spatie weg:

‘Ik deed toch zo mijn best, wat doe je toch onaar…’

In een tekst kun je stukken weglaten als die niet relevant zijn. Op de plaatsen van de frases die je weglaat krijg je: (…).

Leestekens gebruikenVraagteken

Ook dit leesteken gebruiken spreekt voor zich. Ik geef een aantal bijzonderheden.

1. Vraagtekens kunnen overbodig zijn. Voorbeelden:

Ik vraag me af of zij het daar wel mee eens kan zijn.
Ik dacht: zou ik hem daar nou wel blij mee maken.

2. De klank van een zin kan bepalend zijn voor een vraag- of een uitroepteken. Met de klank van een vraag krijg je een vraagteken:

Heeft hij die vrouw vermoord?

Maar zeg je het uitroepend (= sneller), dan zeg je het met een andere klank en krijg je een uitroepteken:

Heeft hij die vrouw vermoord!

3. Er zijn zinnen die wel een vraagteken krijgen, maar die niet beginnen als een vraag:

Volgens mij slaan we hier beter rechtsaf, of keek je op de kaart en is het verder rechtdoor?

En er zijn zinnen die vragend beginnen maar niet eindigen. Dan krijg je een punt:

Wil je straks geen gedonder in de glazen, dan zou ik nu de juiste beslissing nemen.

Bij een doorlopende zin krijg je slechts één vraagteken:

Kun je mij je naam geven, waar je woont, wat je woonplaats is, en mag ik je geboortedatum?

Dit geldt ook bij een opsomming onder elkaar. Dan krijgt alleen het laatse punt een vraagteken.

Uitroepteken

Leestekens gebruikenEen uitroepteken spreekt net als het vraagteken voor zich. Bijzonderheden:

1. Wees spaarzaam met uitroeptekens gebruiken, je schrijft er al gauw te veel. Ze zijn in de meeste gevallen overtollig en als een zin al krachtig genoeg is van zichzelf: beter geen.

Om te zwijgen over zinnen met twee uitroeptekens of meer!!!

Om te zwijgen over zinnen met twee uitroeptekens of meer.

Geen uitroepteken(s), een punt volstaat.

2. Je kunt zeggen: ‘Zout jij even heel gauw op.’ Dan krijg je een punt. Maar zeg je ‘Opzouten!’, je hoort “hem” al, dan krijg je een uitroepteken.

Vuistregel: Spreek je een zin uit met duidelijke emotie, dan krijg je een uitroepteken. Bij een sterke emotionele lading in een zin mag die eindigen met: ?! Sla er nooit in door met: ??!!!. En zie je het? Mijn zin sluit met een punt, want de vraag- en leestekens vallen binnen de zin. Ze zijn niet bedoeld om de zin te eindigen. Zó ben je bezig met leestekens gebruiken naar de officiële spelling. Voorbeelden:

‘Oei! Dat is schrikken!’ of:
‘Oei, dat is schrikken!’

Voorkeur: de laatste zin.

‘Hij gilde tegen de loketjuffrouw dat hij de uitkering vandaag nog moest hebben.’

Geen uitroepteken. Niet bij een mededeling. Wel een uitroepteken:

‘Geef me mijn uitkering, nu!’

Een vraag- of uitroepteken kan ook middenin een zin voorkomen. Enkele voorbeelden:

Toen hij dat zei, schudde ik mijn hoofd over deze goede(?) oplossing.
Hij had het er soms over dat hij een smartphone wilde kopen, maar drie(!) is wel veel.

Een spatie voor het openingshaakje is niet nodig.

Tot zover deel 3-4 leestekens gebruiken. Ik wens je alle succes toe en op naar ‘De kracht van leestekens (4-4)’! Op mijn blog(s) reageren stel ik op prijs. Zinvolle interactie vult aan en kan nuttig zijn voor anderen.

Een reactie plaatsen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *